धरती मातेला पाणी पियु द्या : रेन वॉटर हर्वेस्टिंग - गार्भियाने घेण्याची गरज

राजेंद्र खैरनार पाचोरा मुख्य संपादक

पाणी हे संपूर्ण सजीवांच्या जीवनाचा आधार आहे. मानव, प्राणी आणि वनस्पती यांचे संपूर्ण अस्तित्व पाण्यावरच अवलंबून आहे. पृथ्वीवरील जीवन टिकवून ठेवण्यासाठी पाण्याचे महत्त्व अनन्यसाधारण आहे. परंतु वाढती लोकसंख्या, शहरीकरण, औद्योगिकीकरण आणि हवामानातील बदल यांमुळे पाण्याची समस्या दिवसेंदिवस गंभीर होत चालली आहे. आज अनेक भागांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची टंचाई जाणवत आहे. विशेषतः ग्रामीण भागात आणि वस्ती-पाड्यांमध्ये उन्हाळ्याच्या काळात लोकांना पाण्यासाठी मोठ्या अडचणींचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे पावसाचे पाणी साठवून त्याचा योग्य वापर करणे ही आज काळाची गरज बनली आहे. पावसाचे पाणी गोळा करून साठवण्याच्या प्रक्रियेलाच रेन वॉटर हार्वेस्टिंग असे म्हणतात.

रेन वॉटर हार्वेस्टिंग म्हणजे पावसाचे पाणी वाया जाऊ न देता ते विविध मार्गांनी साठवणे किंवा जमिनीत मुरवून भूजलसाठा वाढवणे. घरांच्या छतांवर, शाळा, महाविद्यालये, कार्यालये तसेच मोकळ्या जागांवर पडणारे पावसाचे पाणी गोळा करून टाक्यांमध्ये साठवले जाते. काही ठिकाणी हे पाणी रिचार्ज विहिरी, शोषखड्डे किंवा जलसंधारण प्रकल्पांमध्ये सोडले जाते. त्यामुळे पाणी जमिनीत मुरते आणि भूजल पातळी वाढण्यास मदत होते.

रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचे अनेक प्रकार आहेत. छतावरील पावसाचे पाणी संकलन, शोषखड्डे, रिचार्ज विहिरी, शेततळी, बंधारे, तलाव आणि जलसंधारण प्रकल्प हे त्याचे प्रमुख प्रकार आहेत. या सर्व पद्धतींचा उद्देश एकच असतो पावसाचा प्रत्येक थेंब जास्तीत जास्त साठवणे आणि त्याचा भविष्यासाठी उपयोग करणे.

रेन वॉटर हार्वेस्टिंग ही केवळ पाणी साठवण्याची पद्धत नसून पर्यावरण संवर्धनाचे एक प्रभावी साधन आहे. पावसाचे पाणी जमिनीत मुरल्याने विहिरी, कूपनलिका आणि इतर जलस्रोतांमधील पाण्याची पातळी वाढते. तसेच पावसाचे वाहून जाणारे पाणी नियंत्रित झाल्यामुळे मातीची धूप कमी होते. भूजलसाठा टिकून राहिल्यामुळे भविष्यातील पाणीटंचाई कमी करण्यास मदत होते आणि पर्यावरणाचे संतुलन राखले जाते.

रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचे अनेक फायदे आहेत. पाण्याची बचत होते, भूजल पातळी वाढते आणि पाण्यावरील खर्च कमी होतो. साठवलेले पाणी घरगुती वापर, स्वच्छता, बागकाम आणि शेतीसाठी वापरता येते. अनेक ठिकाणी योग्य शुद्धीकरण करून हे पाणी पिण्यासाठीही वापरले जाते. त्यामुळे नैसर्गिक जलस्रोतांवरील ताण कमी होतो आणि पाण्याचा शाश्वत वापर शक्य होतो.

ग्रामीण भागात रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचे महत्त्व अधिक आहे. ग्रामीण भागातील लोकांचा मुख्य व्यवसाय शेती असून ती बहुतांश पावसावर अवलंबून असते. जेव्हा पाऊस कमी पडतो तेव्हा दुष्काळाची परिस्थिती निर्माण होते आणि शेतीसह जनजीवन विस्कळीत होते. अशा वेळी शेततळी, बंधारे, तलाव, विहिरी आणि इतर जलसंधारण प्रकल्पांच्या माध्यमातून पावसाचे पाणी साठवले जाते. हे पाणी जमिनीत मुरल्याने विहिरींमध्ये पाणी टिकून राहते आणि सिंचनासाठी पाण्याची उपलब्धता वाढते. दुष्काळाच्या काळात हेच साठवलेले पाणी पिण्यासाठी, जनावरांसाठी आणि शेतीसाठी उपयोगी पडते. त्यामुळे ग्रामीण भागातील लोकांना दुष्काळाच्या संकटाला अधिक प्रभावीपणे सामोरे जाता येते.

पाणीटंचाईची समस्या अनेकदा अत्यंत भीषण रूप धारण करते. पाण्याअभावी केवळ माणसांनाच नव्हे तर मुक्या जनावरांनाही मोठा त्रास सहन करावा लागतो. महाराष्ट्रातील अनेक दुष्काळग्रस्त भागांमध्ये पाण्याच्या कमतरतेमुळे असंख्य जनावरे मृत्युमुखी पडल्याच्या घटना घडल्या आहेत. अनेक गावांमध्ये महिलांना आणि मुलींना पाण्यासाठी दररोज अनेक किलोमीटर पायी चालावे लागते. काही ठिकाणी विहिरींच्या तळाशी थोडेसे पाणी शिल्लक असल्याने मुलींनी स्वतःचा जीव धोक्यात घालून खोल विहिरीत उतरून पाणी काढल्याच्या घटना देखील समोर आल्या आहेत. या घटना पाण्याचे महत्त्व आणि जलसंवर्धनाची आवश्यकता अधोरेखित करतात. जर पावसाचे पाणी योग्य प्रकारे साठवले आणि जिरवले गेले, तर अशा संकटांना मोठ्या प्रमाणात आळा घालता येईल.

आज भारतातील अनेक राज्यांमध्ये रेन वॉटर हार्वेस्टिंगला प्रोत्साहन दिले जात आहे. महाराष्ट्रातील जलयुक्त शिवार अभियान, राजस्थानमधील पारंपरिक जलसंधारण पद्धती आणि तामिळनाडूमधील रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचे यशस्वी प्रयोग ही त्याची उत्तम उदाहरणे आहेत. या उपक्रमांमुळे पाण्याचा साठा वाढला असून अनेक भागांतील पाणीटंचाई कमी झाली आहे.

शेवटी असे म्हणता येईल की, रेन वॉटर हार्वेस्टिंग ही पाणी संवर्धनाची अत्यंत सोपी, उपयुक्त आणि पर्यावरणपूरक पद्धत आहे. पावसाच्या प्रत्येक थेंबाचे महत्त्व ओळखून त्याचे योग्य नियोजन केल्यास भविष्यातील पाणीटंचाई आणि दुष्काळाच्या समस्येवर मोठ्या प्रमाणात मात करता येईल. त्यामुळे प्रत्येक नागरिकाने रेन वॉटर हार्वेस्टिंगचा अवलंब करून जलसंवर्धनासाठी आपले योगदान दिले पाहिजे. "पाणी अडवा, पाणी जिरवा" हा संदेश प्रत्यक्ष कृतीत उतरवणे हीच आजची खरी गरज आहे. आज आपण पाण्याचा प्रत्येक थेंब वाचवला, तरच उद्याच्या पिढीला सुरक्षित आणि समृद्ध भविष्य देऊ शकू.

प्रा. सौ. जयश्रीताई कोमल वाघ

श्री शेठ मुरलीधरजी मानसिंगका साहित्य, विज्ञान व वाणिज्य महाविद्यालय, पाचोरा